لیلی عروسک تاریخی – سنتی و آیینی یک قوم است, یعنی قوم لُر. قوم لر نورآباد ممسنی، کهگیلویه و بویراحمد، مسجد سلیمان، روستاهایی در گناوه، بخش هایی در بوشهر، چهار محال و بختیاری، لُردگان و حتی ترک های قشقایی همجوار با نورآباد ممسنی به علت قرابت فرهنگی با (نورآباد ممسنی) عروسک لیلی را داشته اند. نورآباد ممسنی یکی از شهرستان های استان فارس است، که در جنوب غرب ایران قرار دارد، در ابتدا فقط ممسنی بود، ولی وقتی گسترده تر شد، به دو شهرستان مجزا به نام رستم و ممسنی تقسیم شد. این دو در 15 کیلومتری یکدیگر با فرهنگی مشابه به هم، قرار دارند.
بنابراین وقتی به معرفی عروسک لیلی دستی در شهرستان نورآباد ممسنی پرداخته می شود، منظور هم شهرستان ممسنی و هم شهرستان رستم و تمامی روستاهای مربوط به این دو شهرستان است. لیلی دستی که پسوند دستی آن به خاطر دستهای رقصان عروسک نام گرفته است، یکی از عروسک های آیینی و عروسک بازیچه های دست ساز سنتی قوم لر در طول تاریخی نامعلوم است ، که تحت تأثیر فرهنگ این قوم شکل گرفته است. لباس لیلی دستی، عیناً تاثیر گرفته از لباس محلی زنان لر، روسری (گل ونی یا چارقد) ، پیراهن ، تنبان (شلیته) ، اَرخالق (دلگ) و لَچک می باشد. یکی از مشخصه های قابل توجه در این لباسها ریتم آن و رنگ شاد لباسها است. پیشینۀ ساخت این عروسک زمان مشخصی ندارد، در واقع لیلی، عروسکی تاریخی است که مشخص نیست اولین بار چه کسی این عروسک را ساخته است. ولی شواهد نشان می دهد در محیطی با فرهنگ غنی ولی در کمبود و نبود امکانات مادران لُر زمان کوچ بزرگ که زندگی خود را در قشلاق و ییلاق می گذراندند، دست به این عمل خلاقانه زدند. آنها با همکاری مردان ایل با چوب و نی های مزارع اطراف چوبی را به شکل صلیب بر هم سوار کردند و با اضافه پارچه های محیط اطراف خود شروع به ساختن این عروسک کردند، تا هم سرگرمی برای کودکان خود پیدا کنند و هم اینکه کودکان با لیلی بازی و لیلی گردانی محیط زندگی خود را بازآفرینی کنند و در واقع خود را برای زندگی ایلی و خانه داری آماده کنند. عروسکِ لیلی که عروسکی بازیافتی از محیط زندگی قوم لر بوده نماد دختر جوان لر و شادترین عروسک دست ساز سنتی در بین همۀ عروسک های دست سازِ قومیت های مختلف ایران است. دستهای این عروسک به واسطۀ بند یا طناب نازکی که زیر پیراهن خود دارد به رقص در می آید و شروع به دستمال بازی می کند، که نماد رقص سه پای زنان لر ممسنی است.
این عروسک نزد اقوام مختلف لر، اسمهای متفاوت ولی ساختار و قدمت یکسانی دارد. لر ممسنی و رستم ( لیلی یا لیلی دستی یا لیلی دو دستی)، لر بویراحمد (بویگ یا لیلی )، دیلم و بوشهر (لیلی یا عروسک دستمال به دست) و لر بختیاری (بازبازک یا بازبازک لیلی).
در واقع می توان گفت با گذار از جامعه فئودالیته به دوران اولیَه صنعتی با رشد تولید کالایی بر شیوه زندگی این قوم تأثیرات بسزایی گذاشته است, در همین راستا به بازار آمدن اسباب و وسایل سرگرمی جدید، نقش این عروسک ها در بازی بچه ها تقریباً از بین رفته است. در سال 92 به واسطه پژوهشی بعد از سالها فراموشی توسط نگارنده احیا و با معرفی آن به میراث فرهنگی در دی ماه 95 به عنوان میراث فرهنگی ناملموس در فهرست آثار ملی کشور قرار گرفت.
اما با گذشت چهار سال پژوهش در مورد لیلی این بار شکل تکامل نیافته و بدوی عروسک لیلی یعنی لیلی صامت دیده می شود که بعد از سالها فراموشی جایی به این عروسک مهم پرداخته نشده است . در واقع قبل از لیلی باید به این گونه از لیلی ها پرداخته می شد. لیلی های خاموش، صامت، لیلی هایی که بر خلاف لیلی رقصان هیچ گونه حرکتی از خود ندارند.
لیلی خاموش آن دسته از لیلی های صامت و بدون حرکت هستند که شکل بدوی و ابتدایی تر و کوچک تر لیلی دستی است. این نوع لیلی ابتدا توسط زنان برای بچه ها درست شد ولی چون ساخت آنها راحت تر از لیلی رقصان بود توسط بچه ها هم ساخته می شده است. بچه ها با درست کردن تعداد زیادی از این گونه لیلی به راحتی شروع به لیلی بازی می کردند. و ترسی از خراب شدن لیلی هایشان نداشتند, چون با خراب شدن هر کدام از لیلی ها لیلی دیگری می ساختند. اما این عروسک ها در نوع خود نیز تنوع زیادی دارند که با توجه به تواناییهای بچه ها و مقدار و نوع پارچه و چوبی که در اختیار داشتند ساخته می شده است. این لیلی ها که به آن باوی[1] هم گفته می شده است شباهت زیادی به پیکره های ابتدایی دارد که شکل تکامل یافته آنها عروسک است. باوی مرز بین پیکره و عروسک است، پیکره ای که با جان بخشی به آن می توان آن را عروسک نامید. جان بخشی که توسط بچه ها و با حرکت و بازی آن صورت می گرفت. در واقع الگوی اصلی ساخت این عروسک ها زن لُر بوده است, یعنی آنها خود را در شکل عروسکی که هیچ حرکت و صدایی ندارد بازآفرینی کردند و بچه ها در لیلی بازی صدای این عروسک های خاموش شدند. و با به حرکت درآوردن لیلی خاموش محیط زندگی خود را بازآفرینی کردند, آنگونه که بعد با لیلی رقصان نیز این بازآفرینی در قالب لیلی بازی صورت گرفت.
بچه ها در ادامه لیلی های زیادی برای بازی خود می ساختند. لیلی هایی گوناگونی که هر کدام در نقاشی صورت و به کار بردن پارچه متفاوت از دیگری بود. گاهی برای لیلی هایشان صورت نمی کشیدند، و یا به جای نقاشی کردن از پارچه های گلدار برای صورت لیلی استفاده می کردند. گاهی لیلی ها بدون دستمال بودند و گاهی هم فقط شانه داشتند و بدون دست بودند. گاهی اوقات آنها فقط یک چوب عمود برای لیلی های خود استفاده می کردند، وسط چوب عمود را با پارچه ای محکم دور پیچ می کردند و بعد دامن (تومون) لیلی را به آن می پوشانند و پیراهن (جومه) آن را نیز روی آن می انداختند و برای صورت آنها از در پپسی یا در بطری های کوچک استفاده می کردند و یا پارچه هایی را گرد کرده بعد روی آن پارچه سفید می بستند و آن را نقاشی می کردند، و اگر از دو چوب عمود و افقی هم استفاده می شد, بر خلاف لیلی رقصان فاقد سوراخ بود, چون سوراخ هایی که لیلی رقصان بر روی شانه و بدنه و دستهای خود داشت برای مفصل بندی و به رقص درآوردن دستهای آن استفاده می شد ولی باوی لیلی بی حرکت بود و بچه ها به جای موی طبیعی یا موی بز از ذرت و زغال و مداد برای موی باوی استفاده می کردند.
بچه ها گاهی برای لیلی هایشان نوزاد هم درست می کردند. سر نوزادها اغلب با قرص کودک و گاهی پارچه گرد شده کوچک درست می شد، اما این عروسک مانند لیلی در بین دیگر اقوام لر کوچک و بزرگ نیز دیده می شود.
قبل از این نوشته اردشیر صالحپور در کتاب ” بازبازک عروسک ایل بختیاری” از عروسکی صامت به اسم لال بئیس نام می برد که بازبازک شکل تکامل یافته این عروسک است. و پوپک عظیم پور در کتاب ” فرهنگ عروسک ها و نمایش های عروسکی آیینی و سنتی ایران” از بئی و بئی بازَنَک عروسک لُرستان اسم می برد. و با مقایسه لال بئیس و بوی بازَنَک یا بی بازَنَک از ایلام و خوزستان با عروسک باوی به این نتیجه رسیدیم که این عروسک ها هر سه ،یک گونه عروسک هستند که در بین اقوام مختلف لُر اسم های متفاوتی دارند. در نتیجه نگارنده با توجه به معنی آن عنوان “عروس خاموش” یا لیلی خاموش را برای این عروسک ها انتخاب می کند.
در واقع باوی همان عروسک لال بئیس نزد بختیاری ها و بوی بازَنک یا بی بازَنک (بئی بازنک)، نزد ایلامی ها و خوزستانی ها است. نگارنده در نتیجه مقایسه این عروسک ها و با توجه به معانی عنوان هایی که برای این گونه از عروسک لیلی به کار برده شده است عنوان “عروس خاموش” یا “لیلی خاموش” را برای این عروسک ها ی صامت به کار می برد. نمونه ای از لیلی های خاموش را که توسط نگارنده در اردیبهشت 96 بازآفرینی شده است در زیر دیده می شود.
[1] – باوی دومین طایفه از طایفه کهگیلویه است اما یادآور شده است یک طایفه عرب در نزدیکی اهواز به همین نام وجود دارد و از طرفی در جنوب خرم آباد کوهی به این اسم وجو دارد. (32)
نویسنده و پژوهشگر: فریبا گرجیان – هفت هنر
