تئاتر ایران در ماههای اخیر با استقبال تماشاگر مواجه شده است. آنهم در شرایطی که همچنان معتقدیم بسیاری از تماشاگران حرفهای هنر نمایشی – مخاطبان نمایشهای دهههای ۵٠، ۶٠ و ٧٠ – به دلایل متعدد با سالنها قهر کردهاند و به تماشای آثار نمینشینند چون اگر جز این بود امروز باید حضور گروه سنی میانسال و بالاتر را شاهد میبودیم، حال آنکه قشر نوجوان و جوان – متولدان دهه ۶٠ و ٧٠ – همچنان بیشترین آمار تماشاگر این روزها را به خود اختصاص دادهاند. نمایشهایی مانند «مافیا» به کارگردانی افروز فروزند، «شلتر» به کارگردانی امین میری، «کلاه آهنیها» کار پژمان عبدی و «ولپن» به کارگردانی مهدی کوشکی که با آغاز پیشفروش با استقبال مواجه شده از جمله این نمایشها هستند. به این فهرست میتوان نمایشهایی مانند «ترن» به کارگردانی حمیدرضا آذرنگ، «حرفهای» کاری از رضا کیانیان و «خدای کشتار» یا «آخرین نامه» را افزود ولی تفاوت گروه دوم در بهرهگیری آنها از بازیگران چهره تئاتر و سینما است که قطعا در میزان استقبال تماشاگر بیتاثیر نیست. اما چه عاملی موجب شد تماشاگران نمایشهایی مانند «مافیا»، «شلتر» و «کلاهآهنیها» را برای دیدن انتخاب کنند؟ نمایشهایی که حتی محتوای آنچنان مفرحی نداشتند و کارگردانان آنها برخلاف جریان رایج از بازیگران چهره هم استفاده نکردند.
افروز فروزند: فضای ناپایدار تئاتر ارایه تحلیل را دشوار کرده است
کارگردان نمایش «مافیا» پاسخ به پرسش را با بیان عبارتی آغاز میکند که گروهها معمولا عیان نمیکنند ولی فروزند اصولا اهل مخفیکاری نیست. «وقتی با گروه صحبت میکنیم و خودمان را تحویل میگیریم، میگوییم لابد کارمان خوب است! گرچه در سالهای اخیر هر نمایشی که چهرهای داشته با فروش بالا مواجه شده اما تماشاگر هر لحظه ما را شگفتزده میکند. نمایش ما در شرایطی با استقبال مواجه شده که اصلا چهرهای ندارد و همین امکان تحلیل را میگیرد. اتفاق افتاده بعضی نمایشها هزینه زیادی برای دستمزد یک چهره در نظر گرفتهاند و با استقبال روبهرو نشدهاند یا نمایشهایی که خوب بودهاند اما تماشاگر کمی مواجه شدند.» این نمایشنامهنویس و کارگردان «فضای ناپایدار تئاتر» را یکی از دلایل ناپایداری رفتار مخاطب میداند. «خود ما هم با اتفاقهای پیشبینی نشده مواجه میشویم. به راحتی باید بگویم ٩٠ درصد از نمایشها با اضطراب زیاد کار را شروع میکنند. ولی به هرحال هر گروهی راهکاری پیدا میکند.» فروزند میگوید: «دولت ما را به حال خودمان رها کرده و مثل بچه سرراهی عنوان میکند بروید هزینهتان را تامین کنید. بنابراین شرایط طوری شده که باید به هر چیز چنگ بزنیم بلکه هزینه کار بعدی تامین شود. گوش شنوایی هم وجود ندارد. من حتی به گروههایی که زیر استاندارد کار میکنند هم حق میدهم چون وقتی فضا بیمار میشود طبیعی است که گروهها هم بیمارگونه مبارزه کنند. اینکه هیچکس به فکر ما نیست برایم بسیار عجیب است.» کارگردان نمایش «مافیا» در نهایت دلیل استقبال تماشاگران را اینگونه تشریح میکند: «شاید تماشاگر خودش را در صحنه تئاتر ما میبیند. مضمون کار تلخ هست ولی تلاش کردهام این تلخی را شیرین به تماشاگر ارایه کنم و این تنها جایی است که آگاهانه تصمیم به تعدیل فضای تلخ موجود گرفتم. از سوی دیگر برآیند اظهارنظر مخاطبان نشان میدهد خودشان را روی صحنه میبینند و موضوع برایشان جذاب است. گروه بازیگران همدل هستند و هیچکس تنشی به وجود نمیآورد. شاید مجموع این انرژیها به مخاطب هم انتقال پیدا کرده باشد.»
کوشکی: امیدوارم بار دیگر کیفیتسالاری حاکم شود
مهدی کوشکی این روزها برای اجرای نمایش «ولپن» آماده میشود. بازیگر و کارگردان جوان تئاتر گرچه در آثار سینمایی خوشنام سالهای اخیر مثل «فروشنده» و «لانتوری» به ایفای نقش پرداخته اما شهرت در سینما را با لذت ارتباط مستقیم با تماشاگر تاخت نزده است. او میگوید: «به قول آقای یعقوبی امیدوارم تئاتر به همان شرایط سابق که کیفیتسالاری بود، برگردد. ولی باید در نظر بگیریم شرایط تئاتر به گونهای شده که اگر من هم مقاومت زیادی داشته باشم در نهایت ناچار میشوم در یک سریال بسیار بد بازی کنم. به نظرم اگر حد وسط را رعایت کنیم اعتبار ما برای مخاطب حفظ میشود.» کوشکی همچنین تاکید دارد که اگر بازیگری از سینما به صحنه تئاتر بیاید و کیفیت خوبی از خودش نشان دهد هیچ مشکلی نیست. این بازیگر درباره پرسش گزارش میگوید: «ولپن را در دوران دانشگاه کار کرده بودم که با حس و حال خوب دانشجویی به سرانجام رسید و نتیجه خوبی به همراه داشت. البته استفاده از بازیگران چهره برای اجرای جدید پیشنهاد شد ولی در نهایت ترجیح دادیم با بازیگرانی کار کنیم که در تمرینها کیفیت خوبی از خودشان نشان دادهاند. کیفیت مناسب و حال خوب گروه اجرایی از جمله ویژگیهایی است که بیواسطه با تماشاگر در میان میگذاریم و احتمالا همین عوامل استقبال آنها را به همراه داشته است.» بازیگر نمایش «دکلره» همچنین حق اشتباه را برای هنرمندان و گروهها به رسمیت میشناسد. «اگر اشتباه صورت مرداب خواهیم شد، ولی باید یک نکته را در نظر بگیریم. شاید با استفاده از هر روشی تماشاگر به سالن بیاید ولی نباید کاری کنیم که برود و برنگردد. اینجا بحث کیفیت اهمیت زیادی پیدا میکند که یک اصل است.» او ادامه میدهد: «امیدوارم یک سوبسیدی بدون توقع در اختیار نمایشها قرار بگیرد چون اینکه سوبسید پرداخت کنیم اما اعمال سلیقه هم وجود داشته باشد کمکی به فرهنگ نمیکند. به این ترتیب امکانی در اختیار هنرمند قرار میگیرد که فقط به کار هنریاش فکر کند. به این دلیل که بعضی هنرمندان همواره دغدغه هنری داشتهاند و دلیلی نداشته و ندارد به تبلیغات و فروش بیشتر فکر کنند.»
پژمان عبدی: اگر با تماشاگر روراست نباشیم ضرر میکنیم
پژمان عبدی به گفته خودش نمایش «کلاه آهنیها» را در ماراتن اسفند ماه روی صحنه آورد؛ زمانی که نمایشهای زیادی روی صحنه بودند و بعضی از آنها از چهرههای شناختهشده سینما و تئاتر استفاده میکردند. این بازیگر و کارگردان درباره دلیل استقبال تماشاگر از نمایشاش و همچنین نمایش «مافیا» میگوید: «زندگی که در نمایشهایی مثل «مافیا» جریان دارد مورد توجه تماشاگر قرار گرفته است. زمان اظهارنظر تماشاگران با این جمله زیاد مواجه شدهایم که «ما احساس کردیم همه در این مهمانی روی صحنه حضور داریم.» نمایش «کلاه آهنیها» هم فضای بسیار سادهای دارد و از فانتزی بهره میبرد که امکان کارهای عجیب را پیش میآورد اما تصمیم گرفتیم تماشاگر با خود واقعی بازیگر مواجه شود؛ بدون آنکه از ابزار خاصی بهره بگیریم و از امکانات موجود یعنی فیزیک بازیگر برای ایجاد این فانتزی بهره ببریم که تماشاگر احساس همدلی بیشتر داشته باشد.»
عبدی «صمیمیت»، «احترام به مخاطب» و «وجود محتوای قابلتامل» را از جمله عواملی میداند که موجب استقبال تماشاگران از این دو نمایش شده است. «در تئاتر یک اصل وجود دارد؛ تماشاگر دنبال کاری میگردد که چه در فرم و چه در محتوا حرفی برای گفتن داشته باشد. شاید ما برای مدتی تماشاگر را فریب بدهیم اما این روش خیلی دوام نخواهد داشت. به نظرم نمایشهای پرفروش با تماشاگر خود روراست بودند و به آنها احترام گذاشتند. این قاعده در فرم و محتوای آثار صادق است.»
این بازیگر ادامه میدهد: «در این سالها با نمایشهایی مواجه شدهایم که به واسطه امکانات خاص کلاژی از موقعیتهای چشمگیر به وجود آوردند ولی تماشاگر زمان خروج از سالن با خود میگفت «خب که چی؟»؛ مخاطب هم متوجه بود که اگر از ایران خارج شود بهتر از اینها را خواهد دید. کارهایی که زاویه دید خاصی را پیش روی مخاطب قرار نمیداد.» عبدی جریان تئاتر در سالهای اخیر را بسیار متفاوت از آنچه در ١۵ سال گذشته وجود داشته ارزیابی میکند و تاکید دارد این شرایط رضایت هیچیک از دستاندرکاران هنر نمایش را به همراه ندارد. «آن زمان از کمترین امکانات برای تبلیغ بهره میگرفتیم و حتی از شبکههای مجازی هم خبر نبود اما همان زمان سالنها پر از تماشاگر بودند و هیچ رقابت خاصی برای جذب تماشاگر وجود نداشت که امروز به جنگ بدل شده است. در شرایطی که دو ماه است نامه ما در سازمان زیباسازی شهرداری تهران مانده و دریغ از یک تبلیغ شهری.» بازیگر و کارگردان نمایش «کلاه آهنیها» اهالی تئاتر را در کنار مدیران، مسوول شرایط به وجود آمده میداند. «خود ما تئاتریها مخاطب را به حضور چهرهها عادت دادیم که موجب شده تماشاگر دیرتر به نمایشها و گروههایی مثل ما که از بازیگر چهره بهره نمیبرند، اعتماد کند. این خود ما تئاتریها هستیم که ذایقه مخاطب را هدایت میکنیم.» یکی دیگر از نکاتی که در اظهارات این سه کارگردان وجود داشت، این بود که نمایشهای آنها بدون استفاده از تبلیغات آنچنانی روی صحنه میرود. بنابراین اطلاعرسانی تماشاگران و درخواست آنها از دوستان و نزدیکان خود برای دیدن یک نمایش خوب همچنان بیشترین میزان تاثیرگذاری در جذب مخاطب را به خود اختصاص میدهد. طبق این اظهارات قرابت مضمونی موجب استقبال تماشاگران از این نمایشها شده است.
منبع اعتماد
